Wie had ooit kunnen bedenken dat stikstof een van de meest besproken onderwerpen van de Nederlandse politiek en media had kunnen worden? Een stofje dat leidt tot vertwijfeling, onbegrip, heftige debatten, protesten en een stroom van populistisch aanvallen op alles wat ook maar een rol speelt in het debat: Europa, de minister, andere politici, wetenschappers, wetenschappelijke instituten, wetenschappelijk kennis, de media, het natuurbeleid en zelfs de natuur krijgen het allemaal hard te verduren.

Bij weinig andere politieke onderwerpen liep de discussie zo snel uit de hand. Na de uitspraak van de Raad van State eind mei, overheerste bij veel politici verbazing en onduidelijkheid en veel mensen hebben het nieuws toen waarschijnlijk of gemist of er hun schouders bij opgehaald. Stikstofuitspraak, so what. Na een rustige zomer, waarin in het adviescollege Remkes in relatieve rust nadacht over oplossingen, ontplofte het debat in september. Het meest zichtbaar waren de boerenprotesten, waarbij de sector die voor een belangrijk deel verantwoordelijk is voor de stikstofproblemen, zich massaal verzette tegen ook maar de kleinste suggestie voor een eventuele oplossing voor dat probleem.

Dat probleem is de vermesting en verzuring van natuurgebieden die het gevolg zijn van een veel te hoge stikfstofdepositie[i]. De belangrijke bronnen van die stikstof zijn de veehouderij, verkeer en vervoer en diverse industriĆ«le activiteiten[ii]. Door die hoge stikstofdepositie is de kwaliteit van veel Natura 2000 gebieden ongunstig[iii]. De uitstoot van ammoniak en stikstofoxiden heeft echter ook negatieve gevolgen voor de natuur  buiten die Natura 2000 gebieden en voor waterkwaliteit en volksgezondheid. Het stikstofprobleem omvat dus veel meer dan alleen beschermde natuurgebieden.

Toch spelen die beschermde natuurgebieden een belangrijke rol in het hele verhaal, juist vanwege het feit dat ze wettelijk beschermd zijn. Die bescherming houdt in dat de overheid er voor moet zorgen dat de kwaliteit van de natuur in die gebieden niet verslechtert. Een te hoge stikstofdepositie leidt tot een verslechtering. Als gevolg daarvan mag de overheid niet zomaar toestemming geven voor nieuwe activiteiten die leiden tot nog meer depositie. Jarenlang heeft de overheid dit verbod omzeild met een juridisch truc, het Programma Aanpak Stikstof (PAS). De basis onder de PAS is met de uitspraak van de Raad van State vernietigd. Nu de truc niet meer mag worden toegepast kan de overheid dus niet zomaar meer een vergunning geven voor een activiteit die leidt tot extra stikstofdepositie en daarmee tot een achteruitgang van beschermde natuur.

En dan blijken dat opeens heel veel projecten te zijn. Overal in Nederland liepen en lopen vergunningaanvragen voor activiteiten die in meer of mindere mate leiden tot stikstofdepositie. Als die niet meer zomaar door kunnen gaan, dan hebben veel mensen blijkbaar een probleem. De truc had als gevolg dat jarenlang veel te weinig is gedaan om de uitstoot van ammoniak en stikstofoxiden te reduceren. In tegendeel. Door het PAS is die uitstoot juist verder toegenomen. Het is nu dan ook een stuk lastiger om een oplossing te vinden dan tien jaar geleden, toen de truc werd bedacht.

De roep om een oplossing is dus groot. Die oplossing is in de kern heel simpel en kort en krachtig samengevat in de titel van het rapport van de Adviescommissie Remkes: Niet alles kan. Wil je nieuwe ontwikkelingen die leiden tot meer stikstofdepositie toestaan, dan moet je eerst zorgen dat de totale stikstofdepositie flink naar beneden gaat. En dat kan alleen door minder ammoniak en minder stikstofoxiden uit te stoten. En dat kan dan weer door de omvang van de veehouderij te verkleinen, te zorgen voor minder eiwit in het veevoer, door de maximumsnelheid te verlagen, door te zorgen voor minder auto- en vliegverkeer, of door de uitstoot van industrie en energiecentrales te verkleinen. Vooral dingen minder doen dus. En daar zit dan ook de crux, want bijna niemand wil inleveren.

Minder is lastig in een maatschappij die gedomineerd wordt door het idee dat er altijd ruimte moet zijn voor een beetje meer. Een klein beetje meer vervuiling moet toch wel kunnen? Het effect daarvan is toch niet zo groot? We kunnen toch niet alles op slot zetten? Het zijn retorische vragen die er toe leiden dat er steeds maar weer ruimte is gezocht voor meer, desnoods via listen en trucs zoals in het geval van stikstof[iv]. De effecten van al die de vele beetjes meer worden steeds duidelijker zichtbaar[v],[vi]. Niet voor niets heeft Nederland een gemiddelde stikstofuitstoot die bijna vier maal zo hoog is als het Europees gemiddelde[vii].

Bron: https://nos.nl/artikel/2306387-tno-nederland-relatief-grootste-producent-stikstof-van-europa.html

De totale uitstoot van stikstof leidt tot een depositie die in veel gebieden vele malen hoger is dan de waarde waaronder de natuur geen negatieve effecten ondervindt. Als gevolg van het in de afgelopen decennia gevoerde beleid zijn inmiddels ecologische[viii], juridische[ix] en ook economische[x] grenzen overschreden. In veel gevallen kost de vervuiling de maatschappij inmiddels meer dan dat de activiteiten die leiden tot die vervuiling opleveren. Maar omdat de kosten en baten onevenredig verdeeld zijn, zullen de vervuilers niet vanzelf stoppen.

Bron: https://themasites.pbl.nl/balansvandeleefomgeving/jaargang-2010/klimaat-lucht-en-energie/lucht/nieuwe-inzichten-stikstofdepositie

In dat licht is een verlaging van de maximumsnelheid op snelwegen naar 100 kilometer per uur vooral ook een symbolische maatregel. Het symboliseert dat niet alles kan, dat er grenzen en normen zijn en dat we ons daar aan moeten houden als we dit land leefbaar willen houden. Niet alles kan betekent ook keuzes maken. Wat vinden we echt belangrijk? Wat hebben activiteiten voor effecten op andere zaken die we ook belangrijk vinden? En waar kiezen we dan voor? Willen we veel vlees produceren voor de export als dat betekent dat onze leefomgeving en onze gezondheid daar de dupe van zijn? Willen we per se hard rijden als dat betekent dat we geen nieuwe woningen kunnen bouwen, dat de lucht wordt vervuild, dat mensen eerder gezondheidsklachten krijgen en eerder overlijden en de natuur daar schade van heeft? Willen we miljarden investeren in biomassacentrales als dat betekent dat de uitstoot van stikstofoxiden nog verder toeneemt en dat op vele plaatsten ter wereld bomen worden gekapt om ze in Nederland op te stoken? En dat terwijl de positieve effecten voor klimaat zeer twijfelachtig zijn? Allemaal belangrijke vragen die over veel meer gaan dan alleen stikstof.

Het is dan ook schokkend om te zien hoe het politiek debat over de stikstofmaatregelen zich ontwikkelt en nog meer om te lezen hoe de regeringspartijen achter te schermen onderhandelen over die maatregelen[xi]. Het illustreert onwil om problemen te begrijpen en effectieve maatregelen te nemen. Symboolpolitiek en framing zijn belangrijker dan feiten. In plaats van eerlijk uit te leggen waarom maatregelen nodig zijn, ontvouwt zich een spel van verdraaiingen, leugens en pogingen om het debat nog verder te polariseren. Het is ook niet te begrijpen dat de minister van Natuur voor de zoveelste keer richting Brussel gaat om te zeuren voor een afzwakking van de regels of het verminderen van het aantal beschermde natuurgebieden. Alle voorgaande pogingen daartoe hebben gefaald[xii]. Het is ook niet meer geloofwaardig gezien het feit dat de Nederlandse overheid er in de afgelopen decennia alles aan gedaan heeft om natuurbescherming te reduceren tot een absoluut minimum. Er is drastisch bezuinigd op het budget voor natuurbeheer, van veel gebieden is de beschermde status ontnomen, de bescherming van gebieden en soorten is afgezwakt, het nemen van natuurbeschermingsmaatregelen is telkens uitgesteld, handhaving vindt vrijwel niet plaats en de rapportenfabriek levert probleemloos de rapportjes die nodig zijn om de ene na de andere vergunning af te geven[xiii],[xiv]. Bijna alles kan in dit land.

Tot de inmiddels beroemde uitspraak van de Raad van State. De uitspraak die liet zien dat er grenzen zijn aan de listen en trucs die je als land kunt gebruiken om onder internationale verplichtingen uit te komen.

Het is dan ook te hopen dat de terug naar 100 symbool staat voor een betere bescherming van natuur en milieu. Symbool voor een bredere verandering, waarbij de kwaliteit van de leefomgeving van alle Nederlanders niet langer ondergeschikt wordt gemaakt aan het economisch gezwin van een enkeling.


[i] https://vakbladnbl.nl/wp-content/uploads/VNBL_okt2019_stikstof.pdf

[ii] https://www.rivm.nl/stikstof

[iii] https://www.clo.nl/indicatoren/nl1604-svi-nederland

[iv] https://www.researchgate.net/publication/232237653_Performing_Failure_in_Conservation_Policy_The_Implementation_of_European_Union_Directives_in_the_Netherlands

[v] https://www.natuurkennis.nl/landschappen/droog-zandlandschap/droog-zandlandschap/algemeen-droogzand/

[vi] https://www.vogelbescherming.nl/actueel/bericht/stikstof-nekt-vogels-op-de-veluwe

[vii] https://nos.nl/artikel/2306387-tno-nederland-relatief-grootste-producent-stikstof-van-europa.html

[viii] https://www.wur.nl/upload_mm/9/7/b/0e3bba36-5a6f-46c7-b442-ef7d64ebd93c_inzichten-stikstofdepositie-op-natuur-wenr.pdf

[ix] https://www.raadvanstate.nl/@115651/pas-mag/

[x] https://themasites.pbl.nl/balansvandeleefomgeving/jaargang-2012/integraal-stikstof/maatschappelijke-schade-door-stikstofvervuiling

[xi] https://www.nrc.nl/nieuws/2019/11/15/een-bijna-crisis-die-eindigt-bij-100-kmu-a3980556

[xii] https://www.researchgate.net/publication/328993131_The_Fitness_Check_of_the_Birds_and_Habitats_Directives_A_discourse_analysis_of_stakeholders’_perspectives

[xiii] https://www.landschap.nl/wp-content/uploads/landschap164p230column.pdf

[xiv] https://demonitor.kro-ncrv.nl/artikelen/onderzoeker-kritisch-op-rapporten-bij-bouw-en-natuurbescherming-het-is-een-fabriek-geworden